Nashr etika qoidalari

COPE tamoyillari

FarDU Anjumanlari Committee on Publication Ethics (COPE) ning asosiy tamoyillariga qat'iy rioya qiladi. Tahririyat, taqrizchilar va mualliflar o'rtasida axloqiy munosabatlarning eng yuqori standartlarini ta'minlash — bizning ustuvor vazifamizdir. Platforma barcha qarorlarni COPE'ning xalqaro amaliyotiga muvofiq qabul qiladi.

Tahririyat mas'uliyati

Tahririyat hay'ati maqolalarni adolatli va xolis ko'rib chiqadi. Qabul qilish yoki rad etish qarorlari faqat maqolaning ilmiy sifati, originalligi va anjuman doirasiga mosligiga asoslanadi. Tahririyat a'zolari:

• Mualliflarning jinsi, irqi, dini, fuqaroligi yoki siyosiy qarashlari asosida kamsitmaydi;
• Ko'rib chiqilayotgan maqolalar haqidagi ma'lumotlarni maxfiy saqlaydi;
• O'z manfaatlariga oid maqolalar bo'yicha qaror qabul qilishdan chetlanadi;
• Aniqlangan axloqiy buzilishlarga nisbatan tezkor choralar ko'radi.

Taqrizchilar mas'uliyati

Ekspert taqrizchilari ilmiy sifat kafolatchilaridir. Taqrizchilar quyidagi tamoyillarga amal qiladi:

• Taqriz jarayoni maxfiy saqlanadi — mualliflar kimligi oshkor etilmaydi (double-blind);
• Taqrizlar ilmiy asosda, konstruktiv va hurmat bilan yoziladi;
• Manfaatlar to'qnashuvi mavjud bo'lsa, tahririyatga xabar beriladi;
• Taqriz belgilangan muddatlarda bajariladi;
• Nashr etilmagan ma'lumotlardan foydalanilmaydi.

Mualliflar mas'uliyati

Mualliflar yuborilgan maqolaning to'liq originalligini va ilmiy haqqoniyligini kafolatlashi kerak:

• Maqola boshqa joyga bir vaqtda yuborilmagan bo'lishi kerak;
• Barcha ma'lumotlar haqiqiy va ishonchli bo'lishi shart;
• Boshqa manbalardan foydalanilgan bo'lsa, tegishli iqtibos ko'rsatilishi kerak;
• Moliyalashtirish manbalari va manfaatlar to'qnashuvi oshkora qilinishi shart;
• Maqolada faqat haqiqatan hissa qo'shgan shaxslar muallif sifatida ko'rsatiladi.

Mualliflik huquqi

Barcha ko'rsatilgan mualliflar maqola yozilishiga haqiqiy hissa qo'shgan bo'lishi kerak. ICMJE mezonlariga muvofiq, mualliflik quyidagilarni o'z ichiga oladi:

• Tadqiqot konsepsiyasi yoki dizayniga muhim hissa qo'shish, yoki ma'lumotlarni to'plash, tahlil qilish va talqin qilish;
• Maqolani yozish yoki muhim intellektual mazmun jihatidan qayta ko'rib chiqish;
• Nashr etiladigan yakuniy variantni tasdiqlash;
• Ish barcha jihatlariga javobgarlik olish.

Gift authorship (hissa qo'shmagan shaxslarni muallif qilib ko'rsatish) va ghost authorship (hissa qo'shgan shaxsni yashirish) qat'iyan man etiladi.

Plagiat siyosati

Barcha yuborilgan maqolalar maxsus plagiat aniqlash dasturlari orqali tekshiriladi. Quyidagilar plagiat hisoblanadi:

• Boshqa mualliflar ishlaridan tegishli iqtibossiz nusxa ko'chirish;
• O'z avvalgi nashrlarini yangi ish sifatida taqdim etish (self-plagiarism);
• Boshqa tildan tarjima qilib, manba ko'rsatmasdan nashr qilish;
• Rasm, jadval yoki formulalarni ruxsatsiz ishlatish.

Plagiatga ruxsat etiladigan darajasi 15% dan oshmasligi kerak. Plagiat aniqlangan taqdirda maqola darhol rad etiladi yoki nashrdan chiqariladi.

Manfaatlar to'qnashuvi

Mualliflar, taqrizchilar va tahririyat a'zolari har qanday manfaatlar to'qnashuvini oshkora qilishi shart. Bunga quyidagilar kiradi:

• Moliyaviy manfaatlar (grantlar, xo'jalik shartnomalar, konsultatsiya to'lovlari);
• Shaxsiy munosabatlar (oilaviy, do'stlik, raqobat);
• Ilmiy raqobat yoki hamkorlik aloqalari;
• Siyosiy yoki mafkuraviy manfaatlar.

Ma'lumotlar ishonchliligi va ochiq ilm-fan

Mualliflar tadqiqot ma'lumotlarining aniq va ishonchli ekanligini kafolatlashi kerak:

• Eksperimental ma'lumotlar qayta tekshirilishi mumkin bo'lishi kerak;
• Ma'lumotlarni soxtalashtirish, soxta natijalar yaratish yoki o'zgartirish qat'iyan man etiladi;
• Tadqiqot metodologiyasi batafsil bayon etilishi shart;
• Statistik tahlil usullari to'g'ri qo'llanilishi kerak.

Platforma ochiq ilm-fan (Open Science) tamoyillarini qo'llab-quvvatlaydi va mualliflarni tadqiqot ma'lumotlarini imkon qadar ochiq ulashishga undaydi.

Inson sub'ektlari bilan tadqiqotlar

Inson ishtirokchilarini o'z ichiga olgan tadqiqotlar uchun tegishli axloqiy qo'mita (Etik komissiya) ruxsatnomasi talab qilinadi. Helsinki Deklaratsiyasi tamoyillariga rioya qilinishi shart. Barcha ishtirokchilardan yozma rozilik olingan bo'lishi kerak.

Hayvonlar bilan tajribalar

Hayvonlar ustida o'tkazilgan tajribalarda xalqaro axloqiy standartlarga rioya qilinishi shart. Tajribalar minimallashtirilishi va hayvonlarga nisbatan insonparvarlik tamoyillariga asoslanishi kerak. Tegishli ruxsatnomalar maqolada ko'rsatilishi shart.

Sun'iy intellekt (AI) siyosati

Maqola yozishda sun'iy intellekt vositalaridan foydalanilgan bo'lsa, mualliflar buni oshkora qilishi shart. AI vositalari mualliflik huquqini olishi mumkin emas — barcha mazmun uchun mas'uliyat muallif(lar)da qoladi.

Ruxsat etilgan foydalanish

• Grammatik va uslubiy tekshirish (Grammarly, LanguageTool va h.k.);
• Matnni tarjima qilishda yordam (muallif tekshirishi bilan);
• Ma'lumotlarni vizualizatsiya qilish va statistik tahlilga yordam;
• Kod yozishda va dasturlash masalalarida yordam.

Taqiqlangan foydalanish

• AI tomonidan to'liq yaratilgan maqolalar yoki bo'limlar (muallif tomonidan qayta ishlanmagan);
• AI taqrizchilar sifatida (taqriz jarayonida AI'dan foydalanish);
• AI orqali soxta ma'lumotlar, natijalar yoki manbalar yaratish.

Oshkoralik talabi

Mualliflar maqolada AI vositalaridan foydalanilganligi to'g'risida maxsus bo'lim ("AI vositalari to'g'risida bayonot") ko'rsatishi shart. Unda quyidagilar ko'rsatilishi kerak:

• Foydalanilgan AI vositasi nomi va versiyasi (masalan, ChatGPT-4, Claude 4.7);
• AI qaysi maqsadda ishlatilganligi (tarjima, tekshirish, tahlil va h.k.);
• AI ishtirokining darajasi va muallif tomonidan tekshirilganlik darajasi.

Maqolani qaytarib olish (Retraction)

Agar nashr etilgan maqolada jiddiy xatolar, plagiat yoki axloqiy buzilishlar aniqlansa, tahririyat COPE ko'rsatmalariga muvofiq maqolani rasmiy qaytarib olish to'g'risida qaror qabul qilishi mumkin. Qaytarib olish asoslari:

• Ma'lumotlarning ishonchsizligi yoki soxtalashtirish dalillari;
• Plagiat yoki takroriy nashr;
• Axloqiy ruxsatnomalar yo'qligi;
• Mualliflik to'g'risidagi nizolar.

Qaytarib olish to'g'risida rasmiy e'lon nashr etiladi va asl maqola "Qaytarib olingan" (Retracted) belgisi bilan saqlanadi.

Tuzatishlar (Errata)

Nashr etilgan maqolada muhim, lekin axloqiy buzilishga olib kelmaydigan xatolar aniqlansa, platforma rasmiy tuzatish (Erratum / Corrigendum) nashr etadi. Kichik xatolar mualliflar tomonidan xabar qilinishi yoki o'quvchilar tomonidan aniqlangan bo'lishi mumkin.

Ochiq kirish va litsenziya

FarDU Anjumanlari proceedings'lari ochiq kirish (Open Access) formatida nashr etiladi. Barcha maqolalar Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0) litsenziyasi ostida tarqatiladi — muallif(lar) mualliflik huquqini saqlab qoladi, foydalanuvchilar esa tegishli iqtibos ko'rsatgan holda asarni erkin ishlatishlari, tarqatishlari va o'zgartirishlari mumkin.

Shikoyatlar va da'volar

Axloqiy buzilishlar yoki tahririyat jarayoni bo'yicha shikoyatlar admin@ilmfdu.uz ga yuborilishi mumkin. Barcha shikoyatlar maxfiy ravishda ko'rib chiqiladi va quyidagi tartibda hal etiladi:

• Shikoyat 7 ish kuni ichida qabul qilinganlik xabari yuboriladi;
• Tahririyat shikoyatni 30 ish kuni ichida ko'rib chiqadi;
• Zarur hollarda COPE ko'rsatmalariga muvofiq tergov o'tkaziladi;
• Natijalar barcha manfaatdor tomonlarga yozma ravishda bildiriladi.

Raqamli saqlash va arxivlash

FarDU Anjumanlari barcha nashr etilgan maqolalarning uzoq muddatli saqlanishini ta'minlaydi. Har bir maqolaga DOI (Digital Object Identifier) Zenodo orqali tayinlanadi. Maqolalar Google Scholar va boshqa akademik indekslarda topiladi va doimiy ravishda foydalanish mumkin.