Akademik standartlar va siyosatlar

1. COPE tamoyillariga rioya

FarDU Anjumanlari Committee on Publication Ethics (COPE) ning asosiy tamoyillariga qat'iy rioya qiladi. Tahririyat, taqrizchilar va mualliflar oʻrtasida axloqiy munosabatlarning eng yuqori standartlarini ta'minlash — bizning ustuvor vazifamizdir. Platforma barcha qarorlarni COPE'ning xalqaro amaliyotiga muvofiq qabul qiladi.

Tashkilot qoʻmitasi mas'uliyati

Har anjumanning tashkilot qoʻmitasi maqolalarni adolatli va xolis koʻrib chiqadi. Qabul qilish yoki rad etish qarorlari faqat maqolaning ilmiy sifati, originalligi va anjuman doirasiga mosligiga asoslanadi. Qoʻmita a'zolari:

• Mualliflarning jinsi, irqi, dini, fuqaroligi yoki siyosiy qarashlari asosida kamsitmaydi;
• Koʻrib chiqilayotgan maqolalar haqidagi ma'lumotlarni maxfiy saqlaydi;
• Oʻz manfaatlariga oid maqolalar boʻyicha qaror qabul qilishdan chetlanadi;
• Aniqlangan axloqiy buzilishlarga nisbatan tezkor choralar koʻradi.

Taqrizchilar mas'uliyati

• Taqriz jarayoni maxfiy saqlanadi — mualliflar kimligi oshkor etilmaydi (double-blind);
• Taqrizlar ilmiy asosda, konstruktiv va hurmat bilan yoziladi;
• Manfaatlar toʻqnashuvi mavjud boʻlsa, tashkilot qoʻmitasiga xabar beriladi;
• Taqriz belgilangan muddatlarda bajariladi;
• Nashr etilmagan ma'lumotlardan foydalanilmaydi.

Mualliflar mas'uliyati

• Maqola boshqa joyga bir vaqtda yuborilmagan boʻlishi kerak;
• Barcha ma'lumotlar haqiqiy va ishonchli boʻlishi shart;
• Boshqa manbalardan foydalanilgan boʻlsa, tegishli iqtibos koʻrsatilishi kerak;
• Moliyalashtirish manbalari va manfaatlar toʻqnashuvi oshkora qilinishi shart;
• Maqolada faqat haqiqatan hissa qoʻshgan shaxslar muallif sifatida koʻrsatiladi.

2. Plagiat chegarasi

Barcha yuborilgan tezis va maqolalar plagiat aniqlash dasturlari (Turnitin, iThenticate yoki shu kabi) orqali tekshiriladi. Quyidagi yagona chegaralar barcha anjumanlar uchun amal qiladi:

Plagiat aniqlangan taqdirda maqola darhol rad etiladi yoki nashrdan chiqariladi. Plagiat hisoblanadigan harakatlar:

• Boshqa mualliflar ishlaridan tegishli iqtibossiz nusxa koʻchirish;
• Oʻz avvalgi nashrlarini yangi ish sifatida taqdim etish (self-plagiarism);
• Boshqa tildan tarjima qilib, manba koʻrsatmasdan nashr qilish;
• Rasm, jadval yoki formulalarni ruxsatsiz ishlatish.

3. Double-blind peer review

FarDU Anjumanlari ikki tomonlama yopiq (double-blind) taqriz modelini qoʻllaydi. Taqrizchilar mualliflar haqida, mualliflar esa taqrizchilar haqida ma'lumotga ega emas — bu adolatli va xolis baholashni ta'minlaydi.

Jarayon bosqichlari

1. Dastlabki tekshiruv (1–3 kun): Tashkilot qoʻmitasi formatlash, mavzu mosligi va plagiatni tekshiradi.
2. Taqrizchilarga yuborish: Kamida 2 ta mustaqil ekspert tanlanadi.
3. Taqriz (1–2 hafta): Ilmiy sifat, metodologiya va natijalarni baholash. Anjumanlar uchun tezlashtirilgan jadval.
4. Qaror: Track chair taqrizlar asosida qaror qabul qiladi.
5. Tuzatishlar (ixtiyoriy): Muallif zarur tuzatishlarni kiritadi (3–5 kun).
6. Yakuniy qabul: Maqola proceedings'ga tayyorlanadi.

Qaror turlari

• Accept — maqola hech qanday tuzatishsiz qabul qilinadi;
• Minor revisions — kichik tuzatishlar talab qilinadi (3–5 kun);
• Major revisions — jiddiy tuzatishlar va qayta taqriz talab qilinadi;
• Reject — maqola anjumanga mos kelmaydi yoki ilmiy sifat yetarli emas.

4. Sun'iy intellekt (AI) siyosati

Maqola yozishda sun'iy intellekt vositalaridan foydalanilgan boʻlsa, mualliflar buni oshkora qilishi shart. AI vositalari mualliflik huquqini olishi mumkin emas — barcha mazmun uchun mas'uliyat muallif(lar)da qoladi.

Ruxsat etilgan foydalanish

• Grammatik va uslubiy tekshirish (Grammarly, LanguageTool va h.k.);
• Matnni tarjima qilishda yordam (muallif tekshirishi bilan);
• Ma'lumotlarni vizualizatsiya qilish va statistik tahlilga yordam;
• Kod yozishda va dasturlash masalalarida yordam.

Taqiqlangan foydalanish

• AI tomonidan toʻliq yaratilgan maqolalar yoki boʻlimlar (muallif tomonidan qayta ishlanmagan);
• AI taqrizchilar sifatida (taqriz jarayonida AI'dan foydalanish);
• AI orqali soxta ma'lumotlar, natijalar yoki manbalar yaratish.

Oshkoralik talabi

Mualliflar maqolada AI vositalaridan foydalanilganligi toʻgʻrisida maxsus boʻlim ("AI vositalari toʻgʻrisida bayonot") koʻrsatishi shart. Unda quyidagilar koʻrsatilishi kerak:

• Foydalanilgan AI vositasi nomi va versiyasi (masalan, ChatGPT-4, Claude 4.7);
• AI qaysi maqsadda ishlatilganligi (tarjima, tekshirish, tahlil va h.k.);
• AI ishtirokining darajasi va muallif tomonidan tekshirilganlik darajasi.

5. Inson va hayvon tadqiqotlari

Inson sub'ektlari bilan tadqiqotlar

Inson ishtirokchilarini oʻz ichiga olgan tadqiqotlar uchun tegishli axloqiy qoʻmita (Etik komissiya) ruxsatnomasi talab qilinadi. Helsinki Deklaratsiyasi tamoyillariga rioya qilinishi shart. Barcha ishtirokchilardan yozma rozilik olingan boʻlishi kerak.

Hayvonlar bilan tajribalar

Hayvonlar ustida oʻtkazilgan tajribalarda xalqaro axloqiy standartlarga rioya qilinishi shart. Tajribalar minimallashtirilishi (3R tamoyili: Replace, Reduce, Refine) va hayvonlarga nisbatan insonparvarlik tamoyillariga asoslanishi kerak. Tegishli ruxsatnomalar maqolada koʻrsatilishi shart.

6. Manfaatlar toʻqnashuvi

Mualliflar, taqrizchilar va tashkilot qoʻmitasi a'zolari har qanday manfaatlar toʻqnashuvini oshkora qilishi shart. Bunga quyidagilar kiradi:

• Moliyaviy manfaatlar: grantlar, xoʻjalik shartnomalar, konsultatsiya toʻlovlari;
• Shaxsiy munosabatlar: oilaviy, doʻstlik, raqobat;
• Ilmiy raqobat yoki hamkorlik aloqalari;
• Siyosiy yoki mafkuraviy manfaatlar.

Manfaatlar toʻqnashuvi boʻlsa, taqrizchi/qoʻmita a'zosi shu maqola boʻyicha qaror qabul qilishdan chetlanadi.

7. Maqolani qaytarib olish (Retraction)

Anjumanlar uchun retraction kamdan-kam holat hisoblanadi. Ammo agar nashr etilgan tezis/maqolada jiddiy xatolar, plagiat yoki axloqiy buzilishlar aniqlansa, tashkilot qoʻmitasi COPE Retraction Guidelines koʻrsatmalariga muvofiq maqolani rasmiy qaytarib olish toʻgʻrisida qaror qabul qilishi mumkin. Qaytarib olish asoslari:

• Ma'lumotlarning ishonchsizligi yoki soxtalashtirish dalillari;
• Plagiat yoki takroriy nashr;
• Axloqiy ruxsatnomalar yoʻqligi;
• Mualliflik toʻgʻrisidagi nizolar.

Qaytarib olish toʻgʻrisida rasmiy e'lon nashr etiladi va asl maqola "Qaytarib olingan" (Retracted) belgisi bilan saqlanadi — proceedings'dan oʻchirilmaydi, lekin aniq belgilanadi.

Tuzatishlar (Errata)

Nashr etilgan maqolada muhim, lekin axloqiy buzilishga olib kelmaydigan xatolar aniqlansa, platforma rasmiy tuzatish (Erratum / Corrigendum) nashr etadi.

8. Apellyatsiya huquqi

Mualliflar tashkilot qoʻmitasining rad etish qarori boʻyicha apellyatsiya bera olishadi. Apellyatsiya quyidagi tartibda koʻrib chiqiladi:

• Apellyatsiya rasmiy qaror yuborilgandan keyin 14 kun ichida yuborilishi kerak;
• Apellyatsiyada aniq sabablar va dalillar koʻrsatilishi shart (taqrizchining notogʻri bahosi, manfaatlar toʻqnashuvi va h.k.);
• Apellyatsiya mustaqil uchinchi tomon (boshqa anjuman qoʻmitasi yoki platforma kengashi) tomonidan koʻrib chiqiladi;
• Qaror 30 kun ichida e'lon qilinadi.

Shikoyatlar

Axloqiy buzilishlar yoki taqriz jarayoni boʻyicha shikoyatlar admin@ilmfdu.uz ga yuborilishi mumkin. Barcha shikoyatlar maxfiy ravishda koʻrib chiqiladi va quyidagi tartibda hal etiladi:

• Shikoyat 7 ish kuni ichida qabul qilinganlik xabari yuboriladi;
• Platforma shikoyatni 30 ish kuni ichida koʻrib chiqadi;
• Zarur hollarda COPE koʻrsatmalariga muvofiq tergov oʻtkaziladi;
• Natijalar barcha manfaatdor tomonlarga yozma ravishda bildiriladi.

9. Ochiq kirish va litsenziya

FarDU Anjumanlari proceedings'lari ochiq kirish (Open Access) formatida nashr etiladi. Barcha tezis va maqolalar Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0) litsenziyasi ostida tarqatiladi — muallif(lar) mualliflik huquqini saqlab qoladi, foydalanuvchilar esa tegishli iqtibos koʻrsatgan holda asarni erkin ishlatishlari, tarqatishlari va oʻzgartirishlari mumkin. Batafsil: Mualliflik huquqi.

10. Raqamli saqlash va arxivlash

FarDU Anjumanlari barcha nashr etilgan tezis va maqolalarning uzoq muddatli saqlanishini ta'minlaydi. Har bir tezis/maqolaga DOI (Digital Object Identifier) Zenodo orqali tayinlanadi. Materiallar Google Scholar, OpenAIRE, BASE Search va boshqa akademik indekslarda topiladi va doimiy ravishda foydalanish mumkin.