"ZAMONAVIY TADQIQOTLAR VA BARQAROR RIVOJLANISH" respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
BADIIY ADABIYOTNING KATARSISTIK FUNKSIYASI VA UNING JAMIYAT HAYOTIGA TA’SIRI
Farg`ona davlat universiteti
Annotatsiya
Maqolada badiiy adabiyotning katarsistik funksiyasi shaxsning hissiy kechinmalarini oddiy «bo‘shatish» emas, balki estetik masofa, narrativga g‘arq bo‘lish, ziddiyatli emotsiyalarni anglash, ma’noviy qayta baholash va ijtimoiy muloqotga o‘tishdan iborat integrativ jarayon sifatida tahlil qilingan. Tadqiqotning maqsadi katarsisning adabiy-psixologik mexanizmlarini tizimlashtirish, uning shaxs, guruh va jamiyat darajasidagi ta’sirini aniqlash hamda samarani baholash mezonlarini taklif etishdan iborat. Manba bazasi Aristotel poetikasi, rus va o‘zbek adabiyotshunosligi, narrativ psixologiyasi hamda 2000–2026 yillardagi retsenziyalangan tadqiqotlardan tashkil topdi. Integrativ sharh, germenevtik tahlil, qiyosiy-konseptual tahlil, mazmuniy kodlash va tizimli modellashtirish usullari qo‘llandi. Natijada katarsistik ta’sirning olti bosqichli modeli ishlab chiqildi: estetik kirish va masofa; narrativ transportirovkasi va identifikatsiya; hissiy faollashuv; ziddiyatli kechinmalarni ushlab turish; aksiologik qayta baholash; dialogik integratsiya va ijtimoiy tarqalish. Katarsis empatiya, o‘zlikni anglash, axloqiy refleksiya va jamoaviy xotirani faollashtirishi mumkin, biroq bu natijalar avtomatik emas: ular matn sifati, o‘quvchining tayyorligi, emotsional jalb etilish va muhokama muhitiga bog‘liq. Ilmiy yangilik katarsisni mikro, mezo va makrodarajalarni bog‘lovchi shartli ijtimoiy-estetik mexanizm sifatida modellashtirishda ifodalanadi.
Kalit so'zlar: katarsis, badiiy adabiyot, estetik emotsiya, narrativ transportirovkasi, identifikatsiya, empatiya, axloqiy refleksiya, jamoaviy xotira, ijtimoiy muloqot, kitobxonlik madaniyati.