"ZAMONAVIY TADQIQOTLAR VA BARQAROR RIVOJLANISH" respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
“O‘ZBEK TILINING ETIMOLOGIK LUG‘ATI”DA TURKIYCHA SO‘ZLARDA METATEZA HODISASINING AKS ETISHI
Qarshi davlat universiteti mustaqil tadqiqotchisi, Oriental universiteti o‘qituvchisi
Oriental universiteti dotsenti, filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD)
Annotatsiya
Ushbu maqolada “O‘zbek tilining etimologik lug‘ati (turkiy so‘zlar)”dan maxsus to‘plangan so‘zlar misolida turkiy tillardagi metateza (tovushlar o‘rin almashinuvi) hodisasi tahlil qilinadi. Misollar undosh-undosh, unli-undosh hamda leksema darajasidagi metateza turlariga ko‘ra tasniflanadi. Tahlil shuni ko‘rsatadiki, mazkur lug‘at metateza hodisasini izchil va maqsadli tarzda emas, balki etimologik izohning yon mahsuli sifatida qayd etadi. Shu bilan birga, tarixan metatezaga uchragan ba’zi so‘zlarning metatezaga uchramagan asl ko‘rinishi tilning o‘zidan (shu jumladan shevalardan) butunlay chiqib ketgan bo‘lib, bu metateza hodisasining nafaqat sinxronik, balki diaxronik jihatdan ham ahamiyatga molik ekanligini ko‘rsatadi. Xulosada bitta lug‘at va bitta til (o‘zbek turkiy qatlami) doirasidagi tahlilning cheklanganligi ko‘rsatilib, o‘zlashma qatlam, tarixiy manbalar va sheva materiallarini qamrab oluvchi metateza korpusini yaratish zarurati asoslanadi.
Kalit so'zlar: metateza, o‘zbek tili, turkiy tillar, etimologik lug‘at, tarixiy fonetika, diaxroniya, korpus lingvistikasi.