TIL, TARJIMA VA TA’LIM: GLOBAL KOMMUNIKATSIYA VA RAQAMLI INNOVATSIYALAR DAVRIDA YANGI YONDASHUVLAR
INGLIZ VA OʻZBEK TILLARIDA ROZILIK VA RAD ETISH NUTQIY AKTLARINING REAKTIV TABIATI HAMDA ULARNING QIYOSIY PRAGMATIK TAHLILI
Oʻzbekiston Davlat Jahon tillari universiteti
Annotatsiya
Ushbu maqola rozilik va rad etish nutqiy aktlarining ingliz va oʻzbek tillaridagi realizatsiyasini reaktiv nutqiy akt nazariyasi nuqtai nazaridan qiyosiy tahlil qilishga bagʻishlangan. Tadqiqotning dolzarbligi shundan iboratki, mazkur ikki akt koʻpincha mustaqil hodisa sifatida emas, balki oldingi soʻroq, taklif yoki iltimosga nisbatan ikkinchi navbatda yuzaga keladigan javob sifatida qaraladi, biroq bu yondashuv oʻzbek tilshunosligida hali yetarlicha oʻrganilmagan. Tadqiqot maqsadi ingliz va oʻzbek nutqiy amaliyotida rozilik va rad etishning bilvositalik darajasini, strukturaviy tuzilishini hamda xushmuomalalik strategiyalarini qiyoslashdan iborat. Materiallar uchun badiiy va publitsistik matnlardan olingan dialogik parchalar, shuningdek ilgari eʼlon qilingan lingvopragmatik tadqiqotlar maʼlumotlari jalb etildi. Usul sifatida qiyosiy tipologik tahlil, nutqiy akt nazariyasi asosidagi kontekstual tahlil va navbat almashinuvi tahlili qoʻllanildi. Natijalar shuni koʻrsatdiki, ingliz tilida rad etish asosan bilvosita strategiyalar, jumladan afsuslanish, bahona va muqobil taklif orqali yumshatiladi, oʻzbek tilida esa bunga qoʻshimcha ravishda yosh va ijtimoiy mavqega asoslangan hurmat shakllari muhim rol oʻynaydi. Rozilik ikkala tilda ham qisqa va bevosita, “afzal koʻrilgan” javob sifatida namoyon boʻladi. Xulosa qilib aytganda, ikki til orasidagi farq koʻproq miqdoriy emas, balki sifatiy xarakterga ega boʻlib, u xushmuomalalik meʼzonlarining madaniy asoslanganligidan dalolat beradi.
THE REACTIVE NATURE OF AGREEMENT AND REFUSAL SPEECH ACTS IN ENGLISH AND UZBEK AND THEIR COMPARATIVE PRAGMATIC ANALYSIS
This paper offers a comparative pragmatic examination of agreement and refusal speech acts as they are realised in English and Uzbek, approaching both acts through the lens of reactive speech act theory. The relevance of the study lies in the fact that agreement and refusal are rarely treated as independent phenomena, since each one typically arises as a second-turn response to a prior request, offer or invitation, a perspective that has so far received limited attention in Uzbek linguistics. The research aims to compare the degree of indirectness, the structural organisation and the politeness strategies associated with agreement and refusal in English and Uzbek discourse. The material consists of dialogic excerpts drawn from literary and journalistic texts together with findings reported in earlier pragmalinguistic studies. The methods applied include comparative typological analysis, contextual analysis grounded in speech act theory, and conversation analytic examination of turn-taking. The findings show that refusal in English is predominantly softened through indirect strategies such as regret, excuse and alternative suggestion, whereas in Uzbek additional age-based and status-based deference forms play a significant role. Agreement, by contrast, is realised as a short, direct, and preferred response in both languages. The study concludes that the difference between the two languages is qualitative rather than quantitative, reflecting the culturally grounded nature of politeness norms.
Kalit so'zlar: nutqiy akt, pragmatika, rozilik, rad etish, reaktiv akt, qiyosiy tahlil, xushmuomalalik nazariyasi, bilvosita nutqiy akt, ingliz tili, oʻzbek tili