TIL, TARJIMA VA TA’LIM: GLOBAL KOMMUNIKATSIYA VA RAQAMLI INNOVATSIYALAR DAVRIDA YANGI YONDASHUVLAR
Aksiologik leksemalarni tarjima qilishga kontekstual yondashuv
Farg'ona davlat universiteti
Annotatsiya
Ushbu maqolada ingliz va o‘zbek tillari o‘rtasida aksiologik leksemalarni tarjima qilish masalalari, xususan, semantik va pragmatik adekvatlikni ta’minlashda kontekstning o‘rni tahlil qilinadi. Samarali tarjima tor kontekstni, ya’ni so‘z birikmasi yoki alohida gap doirasidagi ma’noni, shuningdek, keng matniy kontekst hamda madaniyat, kommunikativ vaziyat va janr kabi ekstralingvistik omillarni hisobga olishni talab etadi. Tadqiqotda ekvivalentlikning asosiy turlari — to‘liq, qisman, kesishuvchi va murakkab ekvivalentlik ko‘rib chiqiladi hamda to‘g‘ridan-to‘g‘ri yoki so‘zma-so‘z tarjima ko‘pincha manba tilidagi aksiologik birlikning baholovchi ma’nosini to‘liq ifodalashga imkon bermasligi asoslanadi. Maqolada modifikatsiya, shakl va funksiyani tavsiflash, tavsifiy tarjima hamda qiyoslash kabi to‘rtta amaliy tarjima usuli taklif etiladi. Mazkur usullar aksiologik leksemalarda ifodalangan maqtov, qoralash, kinoya va tabu bilan bog‘liq baholovchi hamda konnotativ ma’nolarni saqlab qolishga xizmat qiladi.
A contextual approach to the translation of axiological lexemes
This paper examines the translation of axiological lexemes between English and Uzbek, with particular emphasis on the role of context in ensuring semantic and pragmatic adequacy. Effective translation requires consideration of narrow context, including phrases and individual sentences, as well as broader textual context and extralinguistic factors such as culture, communicative setting, and genre. The study reviews major types of equivalence, including full, partial, intersecting, and complex equivalence, and explains why direct or word-for-word translation often fails to convey the evaluative meaning of the source lexeme accurately. Four practical translation methods are considered: modification, description of form and function, descriptive translation, and comparison. These methods contribute to preserving the original evaluative content of axiological lexemes, including such meanings as praise, disapproval, irony, and taboo-related connotations.
Kalit so'zlar: aksiologik leksema, kontekst (tor/keng), ekstralingvistik omillar, ekvivalentlik, konnotatsiya, realiyalar, madaniy ssenariylar, tavsifiy tarjima.