QATAG‘ON QURBONLARI: TARIXIY XOTIRA, MILLIY O‘ZLIK VA MA’NAVIY MEROS
TRANSMILLIY TIJORAT NIZOLARINI HAL ETISHDA AVTONOM SUN’IY INTELLEKT (AI-ARBITRATORS) TOMONIDAN CHIQARILGAN QARORLARNI XALQARO MIQYOSDA TAN OLISH VA IJROGA QARATISH MUAMMOLARI
Student, Fargʻona davlat universiteti Huquqshunoslik fakulteti Yurisprudensiya yoʻnalishi 24-76A guruh talabasi, Uzbekistan
Annotatsiya
Mazkur maqolada transmilliy tijorat nizolarini arbitraj orqali hal etishda avtonom sun’iy intellekt tizimlaridan, xususan, “AI-Arbitrator” konsepsiyasidan foydalanishning xalqaro huquqiy oqibatlari tahlil qilinadi. Tadqiqotning asosiy e’tibori sun’iy intellekt tizimi tomonidan inson arbitrining bevosita ishtirokisiz chiqarilgan qarorning arbitraj qarori sifatida huquqiy maqomini belgilash, uning boshqa davlat hududida tan olinishi va majburiy ijroga qaratilishi bilan bog‘liq muammolarga qaratilgan. Xalqaro tijorat arbitrajining asosiy huquqiy bazasi — 1958-yilgi Nyu-York konvensiyasi va UNCITRAL Xalqaro tijorat arbitraji to‘g‘risidagi Model qonuni — arbitraj bitimi, arbitraj tribunali, taraflarning protsessual huquqlari, qarorning shakli hamda tan olish va ijro etish masalalarini tartibga soladi. Biroq mazkur hujjatlarda qarorni mustaqil ravishda chiqaruvchi sun’iy intellekt tizimining arbitrajchi sifatidagi maqomi alohida tartibga solinmagan [1; 2]. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, AI tomonidan chiqarilgan qarorning xalqaro ijrosi faqat texnik jihatdan to‘g‘ri yaratilgan elektron hujjat mavjudligi bilan ta’minlanmaydi. Bunda arbitraj kelishuvining haqiqiyligi, arbitrning mustaqilligi va xolisligi, taraflarning ishini taqdim etish imkoniyati, qarorning asoslantirilganligi, protsessual tenglik, inson nazorati, algoritmik shaffoflik, ma’lumotlarning xavfsizligi va davlatning ommaviy tartib (public policy) talablari bilan muvofiqligi kabi omillar hal qiluvchi ahamiyatga ega. 1958-yilgi Nyu-York konvensiyasi 2026-yil avgust holatiga ko‘ra 172 ta davlatni birlashtirgan bo‘lib, u xorijiy arbitraj qarorlarini tan olish va ijro etishning asosiy global mexanizmi hisoblanadi [1]. Maqolada AI-Arbitrator modelini to‘liq inson arbitrining o‘rnini bosuvchi mexanizm sifatida emas, balki inson nazorati ostidagi “hybrid arbitration” modeli doirasida bosqichma-bosqich joriy etish xalqaro arbitrajning huquqiy barqarorligi uchun maqbulroq ekanligi asoslanadi.
Kalit so'zlar: sun’iy intellekt, AI-Arbitrator, xalqaro arbitraj, transmilliy tijorat nizolari, Nyu-York konvensiyasi, UNCITRAL Model qonuni, arbitraj qarori, tan olish, majburiy ijro, algoritmik shaffoflik, inson nazorati, protsessual adolat, ommaviy tartib, arbitraj tribunal, LegalTech.